Connect with us
Advertisement
Advertisement

Cymraeg

Dr Meredydd Evans a’i chwerthin iach

Avatar

Published

on


PRYNHAWNDDYDD o Ebrill ydoedd. Minnau’n ciniawa yn y Llyfrgell Genedlaethol ar wahoddiad Merêd. Braint oedd cael rhannu bwrdd â’r ebol ifanc a oedd yn ei nawdegau. Doedd dim pall ar ei sgwrs. Prin fod angen i mi ei borthi. Roedd y cof yn loyw a’r chwerthiniad yn iach. Yn ôl ei arfer, ac fel prawf o’i ddiddordeb ysol mewn pobl, holai fy hynt a pha brosiect oedd gen i ar y gweill.

Mentrais ddweud fy mod yn ymchwilio i hanes Niclas y Glais. Os do, cefais wybod am gysylltiad Tomi’r Llety, Pentregalar, â Blaenau Ffestiniog cyfnod plentyndod Merêd. Fe’i cofiai’n pregethu yn un o’r capeli lleol a’r lle dan ei sang ac un gŵr dieithr, anesmwyth ei olwg, yn y gynulleidfa. Neb yn ei adnabod. Ac roedd pawb yn adnabod pawb yr adeg hynny. Wel, aelod o’r gwasanaethau cudd, wrth gwrs, yn clustfeinio ar y comiwnydd yn y pulpud i gasglu tystiolaeth rhag ofn y byddai’r sefydliad am ei gyhuddo o deyrnfradwriaeth rhyw ddydd.

Clywais hanes cymeriade megis Dafydd Canada a Johnny Coparet a’r criw eraill o Sosialwyr fydde’n ymgynnull bob tro y deuai T. E. Nicholas i’r parthau. ‘Bydde’n fater o chargo’r batris wst ti pan fydde Niclas yn dŵad i seiadu. Mi fydde’r hogia yma’n darllen y ‘Daily Worker’ ac yn selogion yr Ysgol Sul’, meddai. Addawodd ymchwilio ymhellach ar fy rhan ymhlith ei gysylltiade yn ardal Stiniog. A dyna a wnaeth. Daeth galwad ffôn yn y man.

Meddyliwch. Gŵr a oedd dros ugain mlynedd y tu hwnt i oed yr addewid yn barod i wneud gwaith caib a rhaw o’r fath ar fy rhan. Ond dyna’r dyn ydoedd y Dr Meredydd Evans. Clywsom yn ei angladd yng Nghwm Ystwyth ei fod yr un mor ymholgar a chymwynasgar ynghylch materion yn ymwneud â’r genedl Gymreig ychydig ddyddie cyn ei farwolaeth.

A gwyddai’n dda am y Coparet yn Stiniog am mai yno’r aeth i weithio ar ôl gadael yr ysgol yn 14 oed. Ond ni fu yno’n hir. Mentrodd ar lwybr addysg a’i harweiniodd i Princetown a Boston yn yr Unol Daleithiau. Cyfeiria’r Dr at ei ddoethuriaeth mewn Athroniaeth. Tra oedd yno recordiodd ganeuon gwerin Cymraeg ar label Folkways a ddyfarnwyd ymhlith y gorau o’u bath i’w cyhoeddi yn 1954 gan y New York Times. Roedd yn ddyledus i’w fam am feithrin ei ddiddordeb mewn canu gwerin gan y byddai hi’n canu degau ohonyn nhw oddi ar ei chof.

Dychwelodd i Gymru ar ôl i gyfaill iddo ei gyfarch ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol trwy ddweud ‘sut wyt ti’r Ianci? Teimlodd i’r byw. Daeth yn ôl gyda’i wraig o Americanes, Phyllis Kinney, a’u merch, Eluned. A bois bach, am gyfraniad a wnaeth i fywyd athronyddol, gwleidyddol ac adloniannol Cymru.

Am ddeng mlynedd, fel Pennaeth Adran Adloniant BBC Cymru, bu’n gyfrifol am sefydlu rhaglenni fel ‘Disc a Dawn’ a ‘Fo a Fe’. Ond cefnodd ar y sefydliad er mwyn gweithredu ar lawr gwlad dros yr hyn a gredai oedd yn hanfodol er mwyn ffyniant ei genedl. Ni fu neb mor weithgar dros y Gymdeithas Alawon Gwerin na Merêd a Phyllis.

Gwnaeth ei farc cynt fel aelod o Driawd y Coleg pan oedd yn fyfyriwr ym Mangor. Roedd ‘Triawd y Buarth’ yn un o ganeuon mwyaf poblogaidd y math newydd hwn o ganu ysgafn Cymraeg llawn harmonïau. Balch oedd o gael ei gyflwyno’n aml fel llais y ‘cwac, cwac’ yn y gân honno! Diffoddodd y cyflenwad trydan ym mast Pencarreg fel rhan o ymgyrch Cymdeithas yr Iaith i sefydlu sianel deledu Gymraeg.

Ymddeolodd y ddau i Gwm Ystwyth gan fyw yno’n hwy nag y buont fyw yn unman arall. Nid Boston mo’r pentre. Ond Afallon oedd enw’r aelwyd. Gwelsant ddirywiad y bywyd Cymraeg yno dros 30 mlynedd. Mynnodd Merêd gynnal fflam yr achos yn Siloam gan gredu fod yna obaith lle bynnag y bo ychydig o oleuni. Doedd dim ofn marw arno, meddai mewn rhaglen deledu ddiweddar. Wrth gwrs, mae’r sawl sy’n ofni marw yn ofni byw. A doedd dim ofn byw ar Merêd. Cofleidiodd fywyd.

Ond y ddelwedd arhosol sy gen i o ddiwrnod ei angladd yw’r cloc uwchben y pulpud. Roedd wedi rhoi’r gore i gerdded am hanner awr wedi dau ers slawer dydd. Felly mae yng Nghwm Ystwyth. Ond cofiaf hefyd y cinio yn y ffreutur a’r chwerthin iach yn Aberystwyth.

Continue Reading
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Cymraeg

Genweirwyr o bob gallu yn cael y cyfle i bysgota yn afon Tawe

Avatar

Published

on

Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi gwneud gwelliannau diweddar a fydd yn galluogi genweirwyr o bob gallu i gael mynediad at afon Tawe yng Nghlydach, Abertawe, er mwyn dilyn eu camp o bysgota mewn afonydd.

Yn rhan o’r gwaith, adeiladwyd llwybrau, grisiau a phlatfformau sy’n cynnig rhywle diogel i gyrraedd mannau pysgota ar hyd yr afon, ac mae’n cynnwys adnewyddu platfform genweirio anabl sy’n hygyrch i ddefnyddwyr cadair olwyn.

Dywedodd uwch-swyddog o Cyfoeth Naturiol Cymru, Dave Charlesworth:

“Mae gan Cyfoeth Naturiol Cymru gylch gorchwyl i ddatblygu pysgodfeydd cynaliadwy yng Nghymru, ac mae ail-fuddsoddi refeniw sy’n deillio o werthu trwyddedau pysgota â gwialen yn un ffordd y gallwn sicrhau bod pobl o bob gallu yn cael mannau pysgota o safon uchel yn agos i ble maen nhw’n byw.

“Rydym wedi gweithio’n agos gyda’r gymdeithas genweirio leol, Cymdeithas Genweirio Mond, i ddatblygu ei hisadeiledd genweirio fel ei bod hi’n haws i aelodau gyrraedd afon Tawe i bysgota.

“Yn wir, dyma un o’r prin leoliadau ar hyd afonydd yn ne-orllewin Cymru sy’n cynnig cyfle realistig i enweiriwr anabl ddal eog.

Dywedodd Mike Oliver, Ysgrifennydd Cymdeithas Genweirio Mond:

“Bydd y gwelliannau hyn y mae mawr eu hangen ar ein darn ni o afon Tawe yn galluogi ein haelodau ifanc, hŷn ac eiddil i fanteisio ar yr afon, ac oherwydd y grisiau newydd ar ochr Abertawe o Bont Glais, gallwn fynd i leoedd yn is ar yr afon am y tro cyntaf erioed.

“Mae gan Gymdeithas Genweirio Mond gysylltiad hir â Chlwb Chwaraeon a Chymdeithasol Purfa Nicel Cwm Clydach, a bydd gwelliannau Cyfoeth Naturiol Cymru ar hyd y darn hwn o’r afon yn galluogi mwy o bobl i fwynhau manteision cymdeithasol ac iechyd pysgota ar gyfer brithyllod, brithyllod y môr ac eogiaid.”

Continue Reading

Cymraeg

Merch o Lanelli yn ceisio cipio coron Miss Universe

Avatar

Published

on

MAE LLANELLI yn fwy adnabyddus am ei rygbi na’i chysylltiad gyda’r byd harddwch, ond mae’r dref hefyd ar fap y pasiantau harddwch erbyn hyn, diolch i Emma Jenkins un o ferched tre’r sosban. Ym mis Rhagfyr y llynedd Emma oedd yn cynrychioli Prydain Fawr yng ngornest harddwch fwya’r bydysawd, Miss Universe yn Atlanta.

Mewn portread agored, cawn ddod i adnabod Emma wrth iddi gystadlu am goron Miss Universe 2019. Cawn hefyd weld beth yw realiti bywyd i fenyw mwyaf prydferth Prydain yn DRYCH: Miss Universe a fydd i’w gweld ar S4C ar 2 Chwefror am 9.00. Byddwn yn dod i’w hadnabod oddi ar y catwalks a’r byd ffasiwn.

Dywedodd Emma, sy’n 26 mlwydd oed, “Miss Universe yw’r freuddwyd ers ennill Miss Cymru yn 2015. I gyrraedd, mae angen ennill Miss Prydain Fawr ac mae honno ei hun yn gystadleuaeth fawr ac anodd, o ni wir ddim yn credu y byddwn yn cal fy newis. Roeddwn wedi tynnu allan dwy waith o’r blaen gan fod llais yn fy mhen yn dweud fy mod i ddim digon da.


“Mae’n fraint bod ymhlith y 90 o ferched profiadol a hyderus sy’n cystadlu am Miss Universe. Mae rhai ohonynt yn gyfreithwyr hawliau dynol a rhai yn athrawon. Dyna beth y ni mewn gwirionedd, merched cyffredin sydd eisiau gwneud gwahaniaeth. Ma’n hawdd anghofio pwer un person i neud pethau da. Does dim cattyness fel ma pobl yn feddwl. Dwi jyst yn ferch o Lanelli sy’n trio gwneud gwahaniaeth.”

Cyn cyrraedd America, bydd Emma’n gadael cefn gwlad sir Gâr am slymiau India, i ymweld â Stop Acid Attacks, un o’r elusennau ma hi’n ei chefnogi. Sut bydd y profiad yn effeitho arni?

Gyda pwyslais mawr ar godi arian, bydd enillydd Miss Universe yn cael eu cyflogi am flwyddyn, yn cael fflat yn Efrog newydd ac yn gweithio i godi ymwybyddiaeth o waith dyngarol o’u dewis. Mae’r gystadleuaeth fawreddog, a sefydlwyd yn Long Beach, California yn 1952, yn cael ei wylio gan dros hanner biliwn o bobl ac yn cael ei ddarlledu mewn mwy na 150 o wledydd. Wrth brofi cyffro’r byd hudol, cawn hefyd weld tu ôl y llen a darganfod beth sy’n ysgogi Emma.

“Rwyf wedi cael fy siâr o frwydrau ar ôl bod mewn perthynas ddinistriol. Roedd yn amser anodd iawn – un nad ydwyf wedi gallu siarad amdano yn gyhoeddus o’r blaen. Yn sicr, mae wedi fy ngwneud yn benderfynol o lwyddo.

“Hap a damwain oedd dod mewn i’r byd ma pan o ni’n 16 mlwydd oed. O ni’n gwybod dim am pageants nes cael fy nghyflwyno gan Huw Fash. Nawr, dwi wrth fy modd yn trafod a ceisio newid y ffordd ma pobl yn feddwl amdanynt.

“Mae pethe wedi newid ers amser vital stats ar y screen a phan oedd merched prin yn siarad. Nawr, personoliaeth sy’n bwysig ac mae harddwch yn cyfri am llai na hanner y pwyntiau. Mae cymaint o bobl ifanc heddiw yn becso dim am y byd. Gall y beirniad ofyn am unrhyw bwnc cyfoes felly mae’n rhaid cael barn a gwybod sut i’w fynegi.”

Beth fydd ffawd Emma yn y gystadleuaeth fawreddog? A fydd y daith yn newid ei bywyd? A fydd hi’n dychwelyd i Lanelli fel Miss Universe? Beth fydd ymateb y dref petae hi’n ennill?

Bwriad DRYCH: Miss Universe yw herio agweddau a chynnig persbectif ffres o’r pasiant, beth mae’n ei symboleiddio, sut mae’r ornest wedi newid dros y blynyddoedd a sut mae ein barn o harddwch wedi esblygu. Mewn gwledd weledol, bydd cyfle unigryw i brofi pasiant mwya’r byd trwy lygaid y ferch gyffredin o Lanelli.

Continue Reading

Cymraeg

Eisteddfod Llangollen yn Lansio Rhaglen 2020

Avatar

Published

on

MAE Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen wedi cyhoeddi ei raglen ar gyfer 2020 (7-12 Gorffennaf 2020), ac mae tocynnau nawr ar werth.
Mae’r dathliad unigryw o heddwch a harmoni rhyngwladol yn dychwelyd am y 74ain tro, gyda pherfformiadau a chystadlaethau dyddiol gan rai o artistiaid a chorau gorau’r byd, cyn dod i ben llanw gyda gwobr fawreddog Côr y Byd.


Dywedodd Cyfarwyddwr Artistig yr Eisteddfod Ryngwladol, Edward-Rhys Harry, “Rydym yn falch iawn o lansio ein rhaglen o ragoriaeth gerddorol ac amrywiaeth rhyngwladol. Mae’n nod cyson gennym i ddod ag artistiaid cerddorol a dawns gorau’r byd ynghyd yma yng Nghymru, i berfformio yn ysbryd cyfeillgarwch.


“Mae’r digwyddiadau dyddiol yn adlewyrchu ein gweledigaeth o hybu heddwch trwy gerddoriaeth ac mae’r cyngherddau nos yn cynnig rhywbeth i bawb.”


Agorir rhaglen cyngherddau 2020 ddydd Mawrth 7fed Gorffennaf gyda dau o fawrion y byd canu clasurol, Aled Jones a Russell Watson. Ar nos Fercher 8fed Gorffennaf fe fydd Fusion, gydag ymddangosiad gan y Manchester Collective a’u sioe Sirocco, yn cynnig noson unigryw gyda naws yr Eisteddfod Ryngwladol yn ei hanfod wrth i elfennau cerddorol o ddiwylliannau gwahanol eistedd ochr yn ochr. Fe fydd brenhines ‘Soul’ Prydain, Beverley Knight, yn perfformio yn Llangollen am y tro cyntaf ar y nos Wener lle disgwylir sioe fyrlymus. Yr enillwyr gwobrau BRIT, James Morrison a Will Young, fydd ar frig lein-yp Llanfest 2020, mewn diweddglo gwych arall i wythnos yr Eisteddfod.


Croesawir dros 4,000 o berfformwyr i’r ŵyl flynyddol dros wythnos yr Eisteddfod, sy’n ddathliad cywrain o gerddoriaeth, diwylliant, creadigrwydd a chydweithio rhyngwladol. Mae’n hwb allweddol i dwristiaeth ddiwylliannol Gogledd Cymru gan ddenu dros 35,000 o ymwelwyr bob blwyddyn.

Continue Reading

Trending

FOLLOW US ON FACEBOOK